Locatiegeschiedenis schilderij Max Geene (deel 3)

Schilderij Max Geene, 1979, olieverf op hout

Inhoudsopgave

Max J. Geene 1951-2025

Deel 1 Introductie

Deel 2 De reis van het schilderij en informatie over de schilder

Deel 3 Locatiegeschiedenis van het schilderij

Deel 4 Andere schilderijen van Max Geene

In vorige blogposts heb ik geschreven over bovenstaand schilderij van Max Geene. In deel 1 heb ik alles wat ik destijds online kon vinden over schilder en schilderij bij elkaar gezet. In deel 2 heb ik meer informatie die ik had gevonden gedeeld over zowel de "reis" die het schilderij had afgelegd, als over Max Geene zelf. In het eerste deel had ik in eerste instantie ook wat foto's van de afgebeelde locatie staan. Maar ik vond steeds meer foto's en tekeningen, waardoor het nogal veel werd. Daarom heb ik dat gedeelte nu losgeknipt en in deze aparte blogpost gezet.

Op onderstaande Google Maps screenshot is de plek aangegeven waar Max Geene het schilderij in 1979 heeft gemaakt. In deze blogpost laat ik de ontwikkeling van dit gebied zien aan de hand van foto's en ander materiaal uit het Stadsarchief Rotterdam. 

Het schildersperspectief is aangegeven met een rood cirkeltje, iets onder het midden.

De eerste afbeelding is een plattegrond uit 1903. De Rotte loopt van boven naar beneden. De spoorlijn van links naar rechts. Ik heb daaronder in het blauw de toen nog niet gebouwde A20 getekend (bovenste horizontale lijn) en de Boezemlaan (horizontale lijn daaronder). De schilder stond 76 jaar later bij het rode kruisje, waar de Gordelweg/Boezemlaan met de ook ingetekende Soetendaalsekade kruist (verticale blauwe lijn). De oprit en afrit vanaf het kruispunt naar de A20 (de Soetendaalse bochten) heb ik ook ingetekend.

In 1903 werd er volop gebouwd in Rotterdam-Noord. De rijtjeswoningen rukten op vanuit het zuiden, maar het gebied dat nu op het schilderij staat, bestond in 1903 vooral uit nader te ontwikkelen landbouwgrond. De spoorlijn, de Rotte, de begraafplaats (rechtsonder) en de Hildegardiskerk (linksonder) zijn enkele van de weinige nog bestaande herkenningspunten. Het nog niet volgebouwde gebied van Rotterdam-Noord heette destijds Zwaaneiland. 

Plattegrond uit 1903

De tweede foto is een luchtfoto uit 1937. Ook hier zijn de Rotte en de spoorlijn goed herkenbaar. De foto is genomen tijdens de aanleg van het Noorderkanaal vanaf links, parallel aan de spoorlijn. De toekomstige A20 zou later tussen het kanaal en de spoorlijn worden aangelegd. Het rode kruisje geeft aan van waaruit het schilderij later zou worden gemaakt. De wijk eronder is in vergelijking met 1903 behoorlijk opgeschoten. Volgens Bagviewer zijn de meeste woningen in de blokjes achter de schilder begin jaren 1920 opgeleverd. Deze staan er nog steeds. Alleen de appartementen aan de op onderstaande foto nog niet aangelegde Gordelweg (verlengde van de Boezemlaan) zouden pas in 1956 worden gebouwd.

Luchtfoto uit 1937. Bron.

Van de bouw van zowel de Boezemlaan als de Rottebrug zijn enkele foto’s gemaakt tussen 1955 en 1957. Het geeft een mooi beeld van hoe de omgeving eruit zag voor het door de A20 werd doorsneden. Er was een jachthaven die later verplaatst is. De spoorlijn achter de A20 is helemaal links al wel zichtbaar.

Bouw van de Rottebrug, 1955. Bron.

Iets links van het midden op onderstaande foto, iets voorbij de bocht, is de plaats vanaf waar het schilderij van Max Geene in 1979 zou worden geschilderd, kijkend naar links.

Rottebrug, 1956. Bron.

Leuk detail op bovenstaande foto is dat de putten net zijn aangelegd (trottoirkolken). In onderstaande foto uit 1957 zijn ze terug te vinden bij het zebrapad. Op Google Streetview zijn ook ogenschijnlijk oude trottoirkolken te zien. Geen idee of dat dezelfde zijn.

Kruispunt Soetendaalsekade met Boezemlaan, 1957. Het schilderij is gemaakt vanaf het rode kruisje. Bron.

Nog voor de A20 werd aangelegd, werden de toekomstige op- en afrit (de Soetendaalse bruggen) al gebouwd. Eind 1963 werden hiervoor de eerste palen de grond in geslagen. Opvallend is het wel heel kleine kind met regenjasje en -laarsjes dat alleen aan de overkant van de Gordelweg staat te wachten bij het zebrapad. Het schildersperspectief valt buiten het frame, helemaal rechts.

November 1963, bouw Soetendaalse bruggen (op- en afrit toekomstige A20). Bron.

Onderstaande luchtfoto (uit 1964) is vanuit het noorden genomen. Op de voorgrond zie je nog net een stukje van de spoorlijn. Het schildersperspectief is aangegeven met het rode kruisje. Zowel de op- als de afrit naar de nog niet bestaande A20 zijn in aanbouw over het Noorderkanaal (de Soetendaalse bruggen). De barakken op de voorgrond zouden spoedig worden gesloopt ten behoeve van de snelweg.

Luchtfoto uit april 1964, vanuit het noorden. Bron.

Nog weer enkele maanden later, eind 1964, was een van de Soetendaalse bruggen af. Het was nog steeds geen oprit voor de A20, maar werd gebruikt om over het Noorderkanaal naar Hillegersberg te rijden.

December 1964, foto genomen vanaf de overkant van de Boezemlaan, tussen de Soetendaalse bruggen. Bron.

Ook in 1966 was de A20 nog niet in gebruik. Op onderstaande foto is de situatie gelijk aan twee jaar eerder, maar de foto is van de andere kant genomen (vanaf de Gordelweg). De linker brug zou later de afrit vanaf de A20 worden, maar was in 1966 nog niet in gebruik. 

Soetendaalse bruggen, 1966, vanuit zuid-westen. Bron.

En ook in 1970 was de situatie onveranderd. De Soetendaalse bruggen waren af, maar dienden nog niet als op- en afrit naar de A20, omdat de snelweg zelf nog ontbrak.

1970, foto genomen vanaf de overkant van de Boezemlaan, tussen de Soetendaalse bruggen. Bron.

Onderstaande luchtfoto uit 1972 is vanuit het westen genomen. Je ziet de spoorlijn, de in aanbouw zijnde A20 en de Boezemlaan/Gordelweg. In het midden van de foto zie je de shortcut naar de wijk Hillegersberg, links van de spoorlijn. De afrit van de A20 (rechtsonder) is nog niet in gebruik. De Rotte kronkelt van linksboven naar rechtsmidden. Het geschilderde kruispunt staat helemaal rechts op de foto, iets onder het midden. 

Luchtfoto uit 1972. Bron.

Veel details uit het schilderij zijn op onderstaande uitsnede van de luchtfoto te herkennen. Let bijvoorbeeld op de struiken die linksonder op het schilderij staan, de witte oversteekblokken, de bewegwijzering en de verkeerslichten.

Uitsnede van het geschilderde kruispunt uit bovenstaande luchtfoto. Bron.

Twee jaar later, in 1974, was de rijksweg A20 eindelijk af en dienden de Soetendaalse bruggen als op- en afrit. Op onderstaande luchtfoto (uit het zuiden genomen) is aan de bovenkant Hillegersberg te zien. Op de voorgrond is de Rijksweg 20 (A20) zichtbaar. In het midden links de Straatweg tussen de Bergse Achterplas (links) en de Bergse Voorplas (rechts), en rechts de Rotte. 

Luchtopname Hillegersberg, 1974. Bron.

Natuurlijk gaat het mij vooral om het kruispunt onderaan de foto. Hieronder zie je daar een uitsnede van. Ogenschijnlijk is er tussen 1974 en 1979 (toen het kruispunt door Max Geene is geschilderd), weinig veranderd.

Uitsnede luchtfoto 1974. Bron.

Rottetracé (en andere plannen)

Op bovenstaande foto's is duidelijk te zien hoe de aanleg van dit stuk stad plaatsvond. Hier zat echter veel planning achter, waarbij niet alle plannen uiteindelijk ook werden uitgevoerd. Een voorbeeld hiervan is het Rottetracé, dat uiteindelijk werd tegengehouden. Het hele proces is mooi beschreven in "Asfalt, Automobiliteit in de Rotterdamse stedebouw" (Michelle Provoost, 1996). 

De A20 was onderdeel van wat ook wel "De Ruit" wordt genoemd, een soort rondweg (maar dan vierkant) om Rotterdam heen, bestaande uit de A15, de A16, de A4 en de A20. Op onderstaande tekening (jaartal onbekend) uit het boek van Provoost staan de ruit en de Maas. Merk op dat wat tegenwoordig helemaal de A20 heet, destijds nog was opgesplitst in Rijksweg 20 en Rijksweg 3. 

De Ruit, Rotterdam. Provoost, Asfalt 1996, p. 100.

Onderdeel van de Ruit was het zogenaamde Rottetracé. Volgens Provoost was dit een zesbaans snelweg die vanaf de A20, langs (en gedeeltelijk door) de Rotte naar Rotterdam-Zuid zou lopen. Hiervoor zouden veel huizen moeten worden gesloopt en de Rotte deels worden gedempt. Het kruispunt van het schilderij staat helemaal bovenaan onderstaande tekening. Rechts ervan loopt het Rottetracé van noord naar zuid, gedeeltelijk over de Rotte heen.

Rottetracé (1969), Rotterdam. Provoost, Asfalt 1996, p. 136.

Waar de aanleg van de ruit (voornamelijk in de polder) tot weinig weerstand had geleid, was de aanleg van een zesbaans snelweg dwars door de stad lastiger uit te voeren. Toen in 1970 werd begonnen met de aanleg van het knooppunt vanaf de A20 (start van het Rottetracé), kwamen veel mensen in actie om te voorkomen dat de Rotte voor een deel zou worden gedempt. In plaats van een snelweg wilden zij dat Rotterdam-Noord zou worden opgeknapt.

Bewonersprotest op de Coolsingel tegen de aanleg van het Rottetracé. Fotograaf Hans Keijzer. Collectie Ary Groeneveld, 4121. Documentnr. 22309-2-20. Stadsarchief Rotterdam.

Het knooppunt van het Rottetracé waar in 1970 aan werd gebouwd, en wat dit protest mede veroorzaakte, was precies het kruispunt dat Max Geene negen jaar later als schildersonderwerp koos. 

Het Stadsarchief Rotterdam beheert het Archief van de Dienst Stadsontwikkeling. Hierin zit een map met een aantal ontwerpen uit de jaren zestig van het kruispunt, toen het nog de bedoeling was de A20 te verbinden aan het Rottetracé.

Op onderstaande tekening van 17 maart 1960 worden de vele "kunstwerken" (jargon voor bruggen, viaducten en andere infrastructurele werken) getoond om en nabij het kruispunt van de A20 met de Rotte. Hierop is ook het "kruispunt Rottetracé" ingetekend.

17 maart 1960. Kunstwerken Rijksweg 3 (later A20), Stadsarchief Rotterdam.

Iets meer dan een jaar later, in juli 1961, leverde de Dienst Stadsontwikkeling een tekening op met meer detail van het traject A20. Hierin is het knooppunt tussen de A20 en de Soetendaalse bruggen ook ingetekend. Het is een veel complexer knooppunt dan wat het uiteindelijk geworden is, met meerdere onderdoorgangen onder de A20 en op- en afritten over de Rotte heen. Opvallend genoeg is het Rottetracé (zoals het in het boek van Provoost staat) er niet op ingetekend.

20 juli 1961. Knooppunt A20 met de Soetendaalse bruggen. Stadsarchief Rotterdam. 

Zes jaar later, op 3 juli 1967, leverde de Dienst Stadsontwikkeling een nieuwe tekening op. Hierop lijkt de complexiteit wat afgenomen, door een onderdoorgang onder de A20 wat meer naar het westen te verplaatsen. Het Rottetracé staat er nog steeds niet op.

3 juli 1967, Uitsnede knooppunt A20 met de Soetendaalse bruggen. Stadsarchief Rotterdam.

Dezelfde archiefmap zit vol met uitleg en correspondentie, maar helaas had ik geen tijd deze door te nemen. De tekeningen op zich vond ik al interessant genoeg om hier toe te voegen. 

Als je nog eens inzoomt op het Rottetracé uit het boek van Provoost, kun je beter zien wat het verschil is tussen bovenstaande tekeningen uit 1961 en 1967 en de plannen voor het Rottetracé uit 1969. Het Rottetracé in het boek van Provoost loopt namelijk vanuit het noorden dwars over de Rotte heen naar het zuiden. Dat is niet terug te vinden op de tekeningen uit 1961 en 1967. Mogelijk was dit een nieuw deel van het plan.

Uitsnede noordkant Rottetracé (1969), Rotterdam. Provoost, Asfalt 1996, p. 136.

Het is lastig in te schatten hoe deze weg zou zijn aangesloten op de A20, want die staat niet op bovenstaande tekening. Grappig genoeg zie je op onderstaande luchtfoto uit 1971 dat op dezelfde plek als op de tekening uit het boek van Provoost er een onderdoorgang onder de A20 in aanbouw is. Blijkbaar moest het Rottetracé eerst onder de A20 door om er vervolgens aan verbonden te worden. De bouw van de onderdoorgang is iets boven het midden van onderstaande foto goed zichtbaar. De A20 zelf is op dat moment ook nog in aanbouw.

Uitsnede luchtfoto aanleg A20, 1971. Bron.

Op voorlichtingsmateriaal uit 1970 van Bewonersorganisatie Het Oude Noorden (dat heftig tegen de sanering was) is deze onderdoorgang voor het Rottetracé bij de A20 wél ingetekend. 

Het Rottetracé, 1970. Bron: Stadsarchief Rotterdam, archief 902, inv. nr. 796.

Overigens zou het Rottetracé volgens de bewonersorganisatie slechts een tussenoplossing zijn. Er zouden al gemeentelijke plannen zijn voor het Zwaanshalstracé, waarbij 800 woningen en 125 bedrijven tussen de Rotte en Zwaanshals zouden moeten worden "onteigend, ontruimt en gesloopt". In beide tekeningen is ook de onderdoorgang bij de A20 ingetekend.

Het Zwaanshalstracé, 1970. Bron: Stadsarchief Rotterdam, archief 902, inv. nr. 796.

Te "saneren" woningen en bedrijven. Bron: Stadsarchief Rotterdam, archief 902, inv. nr. 796.

Situatie nu

Nog steeds is deze (uiteindelijk ongebruikte) onderdoorgang onder de A20 net naast de Rotte te bewonderen. Het werd in 2011 nog de "duurste paardenbak van Nederland" genoemd. Op onderstaande Streetview-foto zijn geen paarden meer te zien, maar echt nuttig is het viaduct nog steeds niet.

De duurste paardenbak van Nederland, het A20 viaduct net náást de Rotte. Google Streetview.

Uiteindelijk is dus in ieder geval gekozen voor een veel minder complex ontwerp en zónder Rottetracé, zoals op onderstaande plattegrond zichtbaar is. 

Bron.

De consequentie van het eenvoudiger ontwerp is dat je hier alleen de A20 op kan richting het westen. Om via de A20 naar Utrecht (het oosten dus) te kunnen moet je de Boezemlaan volgen waarna je via de Bosdreef het knooppunt Terbregseplein op kan draaien, de A20 richting Utrecht op. Je kan op dat knooppunt ook de A16 richting het zuiden (Dordrecht) pakken. Vandaar dat op het blauwe bord links op het schilderij staat dat je rechts de Boezemlaan moet volgen om naar Utrecht of Dordrecht te kunnen rijden. 

Op wegenwiki.nl wordt dit deel van de A20 de Aansluiting Rotterdam - Crooswijk genoemd. Op de wiki staat dat het een onvolledige aansluiting is die alleen van en naar Hoek van Holland bereden kan worden. "De aansluiting is een halve haarlemmermeeraansluiting, alhoewel het ook wat weg heeft van een splitsing." 

Interessant is ook het stukje geschiedenis van deze aansluiting op de wiki: "De aansluiting werd op 29 augustus 1972 in gebruik genomen toen de A20 werd opengesteld vanaf het knooppunt Kleinpolderplein tot aan dit punt. Een jaar later, op 21 juni 1973, opende de A20 verder oostwaarts tot het knooppunt Terbregseplein. De aansluiting is altijd onvolledig geweest en er waren geen plannen om de aansluiting wel volledig te maken." (Mijn cursief).

De plannen om de aansluiting volledig te maken waren er dus wel degelijk, alleen zijn deze nooit uitgevoerd!